સૂક્ષ્મ નિગોદ

ષટ્ખંડાગમ સૂક્ષ્મ નિગોદને જળમાં, સ્થળ પર અને આકાશમાં દ્રવ્ય કે ક્ષેત્રની રોક વિના મૂકે છે — એટલે કે સર્વત્ર. તેઓ જોઈ, કાપી, બાળી કે કચડી શકાતાં નથી; કોઈ અગ્નિ એમના સુધી પહોંચતી નથી અને કોઈ શસ્ત્ર નહીં; તેઓ કોઈ સ્થૂળથી ન હાનિ પામે છે ન પહોંચાડે છે. લોકનો દરેક પ્રદેશ એમનું સરનામું છે, ત્રસનાડીની અંદર અને બહાર, જ્યાં બીજું કંઈ જીવી શકતું નથી.

એ જ અર્થમાં જૈન ગુરુ કહે છે કે લોક જીવનથી ભરેલો છે: એ નહીં કે જીવ સામાન્ય છે, પણ એ કે ક્યાંય પણ, કોઈ પણ સ્થાન નથી, જે ખાલી હોય. બાદર નિગોદ, એથી ઊલટું, માત્ર ત્યાં જ રહે છે જ્યાં શરીર હોઈ શકે.