સમય

તેની વ્યાખ્યા ઘડિયાળથી નહીં, ગતિથી છે. એક પરમાણુ — એક અવિભાજ્ય અણુ — આકાશના એક પ્રદેશથી બરાબર પછીના પ્રદેશ સુધી પોતાની મંદતમ ગતિએ જાય છે. તેમાં જે કાળ લાગે તે એક સમય. તેનાથી ઝડપી કશું બની શકતું નથી, તેથી તેનાથી નાનું કશું માપવાનું છે જ નહીં.

આ વ્યાખ્યા ખરેખરું કામ કરે છે. તે કાળને એ બે વસ્તુઓ સાથે બાંધે છે જે પરિવર્તનને શક્ય બનાવે છે — એક અવિભાજ્ય વસ્તુ અને એક અવિભાજ્ય સ્થાન — અને કાળને કાળથી વ્યાખ્યાયિત કરવાનો ઇનકાર કરે છે. જૈન પરિભાષામાં વર્તના, એટલે પરિવર્તનમાં સહાય, એ જ કાળ છે.

પરંપરા આ દાવાને એક દૃષ્ટાંતથી ચકાસે છે. કોઈ બળવાન વણકર ઝીણું વસ્ત્ર ફાડે તો તે ક્ષણમાત્ર લાગે છે. પણ વસ્ત્ર તંતુઓનું છે, અને દરેક તંતુ પાછલા પછી તૂટે છે; અને દરેક તંતુ રેસાઓનો છે, અને દરેક રેસો પાછલા પછી તૂટે છે. એક રેસો તૂટવામાં પણ અસંખ્ય સમય લાગે છે. જે કંઈ આપણને તત્ક્ષણ લાગે છે, તે છે નહીં.

એક આવલિકામાં — સૌથી નાના માપી શકાય એવા એકમમાં — કેટલા સમય હોય? ઉત્તર કોઈ સંખ્યા નથી. ઉત્તર છે અસંખ્યાત, અને જૈન ગણિતમાં એ ખભા ઉછાળવા બરાબર નથી, એક બરાબર નિર્ધારિત શ્રેણી છે. જુઓ સંખ્યાની સીડી: આવલિકાના સમય બરાબર જઘન્ય યુક્તાસંખ્યાત છે.

વર્તમાન એક સમય પહોળો છે. વીતેલા સમય અનંત છે અને આવનારા સમય અનંત, અને તેમની વચ્ચે એક અવિભાજ્ય ક્ષણ ઊભી છે — કાળનો એ જ એક ભાગ જેમાં કશું ખરેખર રહે છે.