ઘનવાત

તત્ત્વાર્થ સૂત્ર 3.1 કહે છે કે સાત પૃથ્વીઓ ઘન જળ, ઘન વાયુ, તનુ વાયુ અને આકાશ પર ટકેલી છે — ઘનામ્બુ, વાત, આકાશ. આ એમાં બીજું છે, એટલો ઘન વાયુ કે તે ઉપરના જળને ઝીલી રાખે છે.

અધોલોકની બહાર ત્રણેય વલય મળીને એક ભીંત બને છે, દરેક 20,000 યોજન જાડું, લોકના તળથી એક રજ્જુની ઊંચાઈ સુધી. સાતમી પૃથ્વી પાસે, બાજુઓમાં, આ ઘટીને 5 યોજન રહે છે.

દરેક પૃથ્વીની નીચે એ કેટલું ઊંડું છે, ગ્રંથો ગણતા નથી. તે અસંખ્યાત છે, અને એવાં જ પૃથ્વીઓ વચ્ચેનાં અંતર છે જેને આ ત્રણેય ભરે છે. તેથી જ આ નકશો પૃથ્વીઓને સમાન ઊંચાઈએ, વચ્ચે ભંગ-ચિહ્ન રાખીને બનાવે છે, કોઈ પ્રમાણનો ઢોંગ કરતો નથી. એની બહાર તનુ વાયુ છે.